TeraFab-chipfabriek bestelt chipmachines in Japan

Linda: Welkom bij The State of Tech, maandag 9 november 2026. Ik ben Linda Duursma.

Erik: En ik ben Erik Van Doorn. Vandaag: Elon Musks chipfabriek TeraFab bestelt volgens berichten machines in Japan, tee-es-em-see maakt op verzoek van Nvidia plannen voor geavanceerd geheugen, de grote chipmachinebouwers verkopen een kleiner deel aan China, en ai-bie-em en ee-em-die pakken samen de foutgevoeligheid van quantumcomputers aan. Plus twee dingen om vandaag zelf op te zoeken: het nieuwe testvliegtuig X-70 Fractal van naa-sa en het DNA-platform AXELIOS van Roche. We beginnen met de chipfabriek van Musk.

Elon Musks chipfabriek TeraFab bestelt volgens berichten machines bij Japanse leveranciers voor Texas.

Linda: Het chipfabriekplan van Elon Musk komt van de tekentafel. TeraFab, zo heet het project, plaatst volgens berichten flinke bestellingen bij Japanse leveranciers van machines waarmee je chips maakt. De fabriek moet in Texas komen en is bedoeld om Tesla en SpaceX van eigen rekenchips te voorzien, vooral voor AI en robotica. Dat is de eerste concrete stap van idee naar echte fabriek. Want een chipfabriek zonder machines is gewoon een lege hal, en juist die machines bepalen wanneer er iets uit de fabriek kan komen.

Erik: En de ambities zijn enorm. In 2032 wil TeraFab elk jaar zoveel rekenchips maken dat ze samen goed zijn voor één terawatt. Daarnaast mikt het project op een miljoen wafers per maand. Een wafer is de dunne schijf silicium waar chips uit worden gesneden. Normaal duurt het jaren om een chipfabriek te plannen, te bouwen en vol te zetten met apparatuur. In de berichtgeving wordt TeraFab dan ook neergezet als een directe uitdaging van die gebruikelijke tijdlijnen in de chipindustrie.

Linda: Belangrijk is wel om feiten en plannen uit elkaar te houden. De bestellingen zijn gemeld, maar niet officieel uitgewerkt. 2032 ligt nog zes jaar weg, en een miljoen wafers per maand is een doel, geen capaciteit die vandaag al bestaat. Wat de bestellingen wél laten zien: er zit nu echt geld achter het plan, en dat geld gaat naar machinebouwers in Japan. Voor die leveranciers kan een klant met zulke ambities lang volle orderboeken betekenen, als het project in dit tempo doorloopt.

Erik: En dan de markt. Geavanceerde chips worden al lang gemaakt door een klein aantal fabrikanten die het tempo bepalen. Als TeraFab echt gaat draaien, komt daar een grote nieuwe speler bij, met een opvallend model: de chips zijn in de eerste plaats bedoeld voor Musks eigen bedrijven. Tesla en SpaceX zouden dan voor hun AI en hun robots minder afhankelijk worden van anderen. Voorlopig is het een plan met een eerste bestelling, maar wel een plan dat nu zichtbaar beweegt.

Linda: Voor Nederland is het vooral een verhaal om in de gaten te houden. De berichten noemen alleen Japanse leveranciers; of ook Europese machinebouwers orders krijgen, staat er niet in. Wel laat het zien hoe hard de vraag naar eigen chipcapaciteit groeit, ook bij bedrijven die tot nu toe vooral klant waren. Dat raakt een sector waarin Nederland met zijn chipmachines een rol speelt. Hoe die markt aan het schuiven is, zien we zo meteen ook terug in de verkoopcijfers van de grote machinebouwers.

Tee-es-em-see werkt op verzoek van Nvidia aan plannen voor gestapelde geheugenchips.

Erik: Dan de grootste contractchipmaker ter wereld. Het Taiwanese tee-es-em-see heeft volgens berichten plannen opgesteld om een geavanceerd soort geheugenchip te gaan maken. En dat doet het op verzoek van zijn grootste klant, Nvidia. Het gaat om werkgeheugen: het snelle geheugen dat een processor gebruikt terwijl hij aan het rekenen is. In de nieuwe variant worden lagen geheugen op elkaar gestapeld, zodat er meer in dezelfde ruimte past. Denk aan een flat in plaats van een rij eengezinswoningen.

Linda: De achtergrond is een tekort. AI-systemen hebben enorme hoeveelheden snel geheugen nodig, vlak naast hun processors, en de AI-sector kampt op dit moment met forse tekorten aan geheugenchips. Nvidia verkoopt de chips waar een groot deel van de AI-boom op draait, dus zo'n geheugenkrapte raakt het bedrijf direct. Door zijn belangrijkste fabrikant te vragen in te springen, probeert Nvidia het aanbod te verbreden. En tee-es-em-see krijgt zo de kans om een groter stuk van de AI-hardwareketen in handen te krijgen dan alleen processors.

Erik: Dat zou een echte koerswijziging zijn. Het Taiwanese bedrijf heeft zich groot gemaakt met het produceren van processors die andere bedrijven ontwerpen. Geheugen was altijd een aparte markt, met eigen specialisten. Let wel: het gaat om plannen die worden opgesteld, niets is definitief en er is geen tijdlijn genoemd. Maar als het doorgaat, krijgen de bestaande geheugenmakers er een machtige concurrent bij. En Nvidia krijgt dan meer grip op een van de krapste knelpunten in zijn hele toeleveringsketen.

Linda: Voor Europa snijdt het mes aan twee kanten. Meer aanbod van geavanceerd geheugen zou op termijn ook Europese en Nederlandse AI-ontwikkelaars kunnen helpen, want die zijn afhankelijk van dezelfde hardware. Tegelijk komt er nog meer zeggenschap te liggen bij een klein aantal grote spelers, die samen bepalen wie wanneer welke chips krijgt. Voor een Nederlands bedrijf dat AI-servers wil kopen of huren, telt uiteindelijk vooral of het geheugentekort afneemt. Dat blijft voorlopig afwachten, zolang het bij plannen blijft.

Linda: Even een kleine onderbreking. Luister je vaker naar The State of Tech? Druk dan op de likeknop en abonneer je, zodat je nooit een aflevering mist. Oké, verder.

De grote bouwers van chipmachines verkopen een kleiner deel van hun machines aan China.

Erik: De grote bouwers van chipmachines verkopen een kleiner deel van hun machines aan China. Het Nederlandse aa-es-em-el, Tokyo Electron uit Japan en de Amerikaanse bedrijven Lam Research en kee-el-ee zagen allemaal het aandeel van hun verkopen naar China dalen in het derde kwartaal. Deze bedrijven maken de apparatuur waarmee fabrieken chips produceren. Hun verkoopcijfers laten dus zien waar de industrie straks investeert. Opvallend is dat alle vier dezelfde kant op bewogen, verspreid over drie verschillende landen.

Linda: Twee krachten zitten erachter. Amerikaanse exportbeperkingen blijven de verkoop van geavanceerde apparatuur aan China inperken. Tegelijk zorgt de enorme vraag naar AI-chips voor meer machine-aankopen in Zuid-Korea en Taiwan. Het is dus niet alleen een verhaal van China dat minder koopt. Andere regio's kopen meer, en dat verschuift de verhoudingen vanzelf. Een kleiner aandeel zegt op zich nog niets over hoeveel machines er in totaal naar China gaan, het gaat om de verdeling over de wereld.

Erik: Het derde stuk van het verhaal speelt zich in China zelf af. Chinese makers van chipmachines winnen terrein op hun eigen thuismarkt. Dat is de spanning die op langere termijn in exportbeperkingen zit: ze beperken wat China in het buitenland kan kopen, maar geven binnenlandse leveranciers juist ruimte om te groeien. Hoe snel die Chinese bedrijven het gat dichten, laten deze cijfers niet zien. Wel dat de verhoudingen in deze markt op meerdere fronten tegelijk aan het verschuiven zijn.

Linda: Voor Nederland springt aa-es-em-el er natuurlijk uit. Het bedrijf wordt direct geraakt door de Amerikaanse exportregels én door de veranderende markt. Het aandeel van China in de verkoop daalt, terwijl de AI-gedreven aankopen in Zuid-Korea en Taiwan stijgen. Daarmee verschuift waar de klanten zitten, en raakt het bedrijf nauwer verbonden aan de bouw van AI-chipfabrieken in Azië. Chipmachines zijn zo een graadmeter geworden voor twee dingen tegelijk: geopolitiek en de AI-golf.

Ai-bie-em, ee-em-die en Oak Ridge lanceren een platform tegen de foutgevoeligheid van quantumcomputers.

Erik: Quantumcomputers zijn kwetsbaar, en een nieuwe samenwerking richt zich daar direct op. Het Amerikaanse ai-bie-em, chipmaker ee-em-die en het Quantum Science Center van het Oak Ridge National Laboratory hebben samen een platform gelanceerd voor quantumfoutcorrectie. De bouwstenen van een quantumcomputer, de qubits, zijn extreem gevoelig. Kleine verstoringen, die onderzoekers ruis noemen, gooien de informatie die erin zit door elkaar. Foutcorrectie is het geheel aan technieken dat die informatie beschermt.

Linda: Het bijzondere zit in de combinatie. Het platform koppelt een quantumcomputer van ai-bie-em met honderdtwintig qubits aan een supercomputer in Oak Ridge die draait op grafische processors van ee-em-die. Een quantummachine en een gewone, klassieke supercomputer worden zo tot één opstelling samengevoegd. Het idee is om beide soorten rekenkracht samen in te zetten tegen de ruis, in plaats van alles van de quantummachine zelf te verwachten. De klassieke computer doet dan het zware rekenwerk ernaast.

Erik: Het uitgesproken doel is om ontwerpen en werkwijzen te verkennen waarmee foutcorrectie kan opschalen. En dat woord, opschalen, is de kern. Een handvol qubits beschermen in een lab is één ding. De veel grotere aantallen beschermen die nodig zijn voor nuttig werk, dat is de horde waar het hele vakgebied voor staat. Zonder betrouwbare foutcorrectie blijven quantumcomputers proefopstellingen in plaats van praktisch gereedschap. Dit platform neemt die horde niet in één keer, het is bedoeld om de weg ernaartoe te onderzoeken.

Linda: Dit is geen AI-verhaal, al gebruikt het wel dezelfde soort hardware die de AI-boom aandrijft: grafische processors die klassiek rekenwerk doen naast een quantummachine. Voor Nederland en Europa, waar ook aan quantumtechnologie wordt gewerkt, laat het zien welke kant het vakgebied op beweegt. Niet de quantumcomputer als losstaand wonder, maar quantum en klassiek samen. Wie hier aan quantum werkt, loopt tegen dezelfde horde aan: zonder foutcorrectie op schaal komt praktische toepassing niet dichterbij.

Naa-sa onthult de X-70 Fractal, een testvliegtuig met snel aan te passen besturing.

Erik: Tot slot twee dingen die je vandaag zelf kunt opzoeken, en het eerste kan vliegen. De ruimtevaartorganisatie naa-sa heeft een nieuw experimenteel vliegtuig aangekondigd: de X-70 Fractal. Het is een zogeheten X-vliegtuig dat langzamer vliegt dan het geluid, gebouwd als testbank. Zie het als een vliegend laboratorium dat onderzoekers voor verschillende experimenten kunnen aanpassen, in plaats van een toestel voor één vaste taak. Naa-sa wil er de grenzen van vliegtuigontwerp en besturing mee verleggen.

Linda: Wat het toestel bijzonder maakt, is de besturing. De X-70 Fractal krijgt een besturing die snel opnieuw in te stellen is, zodat onderzoekers per test kunnen veranderen hoe het vliegtuig stuurt en reageert. Volgens de aankondiging van naa-sa kunnen ze zo manieren van manoeuvreren verkennen die nog nooit met een piloot aan boord zijn gedemonstreerd. Dus vlieggedrag dat nog niet eerder is uitgeprobeerd met een mens in de cockpit. Precies waar zo'n testvliegtuig voor bedoeld is.

Erik: Wat je ermee kunt: zoek op X-70 Fractal en lees de aankondiging van naa-sa. Dat kost een paar minuten, is gratis en werkt op elke telefoon of laptop. Je krijgt een helder beeld van hoe nieuwe ideeën voor vliegtuigen worden getest, lang voordat ze ooit in een fabriek worden gebouwd. Eén beperking: de aankondiging gaat over het programma zelf. Er is dus nog geen eerste vlucht om te bekijken, en de bronnen noemen daar ook geen datum voor.

Linda: X-vliegtuigen zijn de experimentele toestellen van naa-sa, gebouwd om gegevens te verzamelen voor toekomstige ontwerpen. Het programma rond de X-70 Fractal moet belangrijke data opleveren over nieuwe vliegtuigontwerpen en besturingssystemen. Volgens het bronmateriaal kan dat onderzoek ook toekomstig Europees werk aan vliegtuigontwerp voeden. Wie in Nederland luchtvaarttechniek studeert of gewoon van vliegtuigen houdt, heeft er een mooie leesbeurt aan, en kan het programma volgen tot er een eerste vlucht wordt aangekondigd.

Roche brengt zijn DNA-leesplatform AXELIOS naar onderzoekers in Australië en Zuid-Korea.

Erik: Het tweede is voor wie in een lab werkt: AXELIOS, van het Zwitserse farmaceutische bedrijf Roche. Het is een platform voor DNA-sequencing van de nieuwe generatie, de techniek die op grote schaal DNA uitleest voor genetisch onderzoek. Roche bracht het in juni wereldwijd op de markt, met een methode die het bedrijf sequencing by expansion noemt. Nu breidt Roche het uit naar de regio Azië en de Stille Oceaan, na een vroege start in Zuid-Korea.

Linda: Het praktische haakje is een reeks bijeenkomsten, de AXELIOS Days, in Australië en Zuid-Korea. Daar kunnen onderzoekers en labmanagers de techniek van dichtbij bekijken. Roche presenteert het platform als flexibeler en krachtiger voor verschillende soorten genetisch onderzoek; dat is de claim van het bedrijf zelf. Belangrijke beperking: dit is laboratoriumapparatuur voor professionals, niet voor thuisgebruik. De bronnen noemen geen prijs en geven ook geen details over hoe je je voor de bijeenkomsten aanmeldt.

Erik: Wat kun je er vandaag mee? Werk je in een onderzoeks- of ziekenhuislab, of studeer je genetica, zoek dan op AXELIOS en de methode van Roche, en vergelijk die met de sequencingtechniek die je al kent. Zit je in Australië of Zuid-Korea, kijk dan of er een AXELIOS Day bij jou in de buurt gepland staat. Voor alle anderen is het een snelle manier om te zien waar het uitlezen van DNA naartoe gaat.

Linda: Er zit ook een Europese kant aan. Roche is een Europees bedrijf, en met dit platform zet het een stap in een regio waar de mogelijkheden voor genetisch onderzoek groeien. Daarmee speelt een Europese naam mee in een belangrijk deel van de biotech. Voor Nederlandse labs en studenten is het vooral een kwestie van kennis nemen: de uitrol gebeurt nu in Azië, en over bijeenkomsten in Europa zeggen de bronnen niets.

Linda: Vandaag hadden we het over: Musks chipfabriek TeraFab die machines bestelt in Japan, de geheugenplannen van tee-es-em-see voor Nvidia, chipmachinebouwers die een kleiner deel aan China verkopen, en de quantumsamenwerking van ai-bie-em en ee-em-die. En twee dingen om zelf op te zoeken: het testvliegtuig X-70 Fractal van naa-sa en het DNA-platform AXELIOS van Roche.

Erik: Meer weten of reageren? Ga naar thestateoftech.nl of mail ons op info@doorzetters.net.

Erik: State of Tech, de techwereld in 15 minuten.