AI-transparantiewetten EU & Californië live: wat verandert er?

Linda: Welkom bij The State of Tech, donderdag 20 augustus 2026. Ik ben Linda Duursma.

Erik: En ik ben Erik Van Doorn. Vandaag: Europa en Californië zetten dezelfde dag hun grote AI-transparantiewetten aan, Amerikaanse diensten waarschuwen voor AI-aanvallen op Siemens-fabrieksbesturing, het Witte Huis trekt zijn AI-veiligheidstoetsen door naar krachtige open modellen, en een wereldwijd geheugentekort jaagt chipprijzen tot vierhonderd procent omhoog. Plus twee dingen om vandaag zelf uit te proberen: het Europese schrijfplatform Ellipsus en de gedeelde tekenwebsite Excalidraw. We beginnen met die twee AI-transparantiewetten die vandaag scherp gaan.

Europa en Californië schakelen op dezelfde dag hun grote AI-transparantiewetten in.

Linda: Sinds begin deze maand draaien er twee grote AI-wetten tegelijkertijd, en samen zetten ze een nieuwe wereldwijde ondergrens. In Europa is artikel vijftig van de AI Act nu actief. Bedrijven moeten gebruikers duidelijk vertellen wanneer ze met een AI-systeem praten, en ze moeten door AI gemaakte content digitaal markeren, zodat software kan herkennen dat er een machine achter zat. In Californië treedt op dezelfde dag de AI Transparency Act in werking, kortweg kaa-aa-tee-aa, met vergelijkbare eisen. De twee regelboeken zijn niet identiek, maar de richting is glashelder: synthetische content krijgt een label, en de gebruiker weet dat er een machine aan de andere kant zit.

Erik: En wat dit zo groot maakt, is de reikwijdte. Dit gaat niet meer alleen over risicovolle toepassingen als zorg of sollicitaties. Het geldt voor vrijwel alle output van generatieve AI: een chatbot op een webshop, een door AI gemaakte afbeelding op sociale media, een audiofragment in een reclame. Bedrijven moeten detecteerbaarheid nu in hun systemen inbouwen, zodat er een onzichtbaar merkteken meereist met het bestand. De Europese Commissie heeft richtlijnen gepubliceerd en Amsterdam heeft zelfs een eigen handboek uitgebracht voor ambtenaren. Regelgeving verhuist hier van papier naar code.

Linda: Handhaving wordt wel de lastigste kant. Een chatbot voorzien van de melding "je praat met een AI" is technisch simpel. Maar een stroom AI-beelden voorzien van een watermerk dat overleeft nadat iemand het bijsnijdt, screenshot en doorstuurt op tien platforms, dat is een heel ander verhaal. Techbedrijven en toezichthouders zoeken de komende maanden uit hoe die watermerkstandaarden er precies uit gaan zien.

Erik: Voor Nederlandse bedrijven betekent dit concreet werk. De Autoriteit Persoonsgegevens en de nieuwe Nederlandse AI-toezichthouder gaan hier bovenop zitten, en boetes onder de AI Act kunnen oplopen tot zeven procent van de wereldwijde jaaromzet. Voor gebruikers is het effect zichtbaarder: als je de komende weken een chatbot opent bij je energieleverancier of zorgverzekeraar, verwacht een duidelijkere melding aan het begin van het gesprek. En bij AI-gegenereerde afbeeldingen op Nederlandse mediasites zou je vaker een label moeten gaan zien.

Amerikaanse diensten waarschuwen dat hackers met AI de fabrieksbesturing van Siemens aanvallen.

Linda: De FBI, de NSA en cybersecuritydienst CISA hebben gisteren gezamenlijk een dringende waarschuwing uitgestuurd over een AI-gedreven aanvalscampagne op industriële besturingscomputers van Siemens, de zogenoemde S7-serie. Dat zijn de kleine computers die pompen, kleppen en productielijnen aansturen in energiecentrales, waterbedrijven en fabrieken door heel Europa en Noord-Amerika. Aanvallers gebruiken AI om exploitscripts te genereren die vermomd zijn als legitieme onderhoudsoftware. Ze gebruiken die scripts voor verkenning, om inloggegevens te stelen en in sommige gevallen om industriële processen actief te verstoren.

Erik: Wat AI hier verandert, is de vaardigheidsdrempel. Aanvallen op industriële besturing vroegen tot voor kort zeer specialistische kennis van specifieke hardware, protocollen en de manier waarop een fabriek is bekabeld. AI verlaagt die drempel dramatisch. Een minder ervaren aanvaller kan nu een werkend script laten genereren door simpelweg te beschrijven wat hij wil. De waarschuwing benoemt expliciet dat de scripts eruitzien als gewone onderhoudsoftware, waardoor verdedigers ze veel moeilijker herkennen. Dit is niet meer een dreiging voor een handjevol topspecialisten, dit is dreiging op schaal.

Linda: Voor Nederlandse kritieke infrastructuur is dit direct relevant. Siemens is een Europees bedrijf en de S7-controllers zitten overal: in waterzuiveringsinstallaties, in de haven van Rotterdam, in chemische fabrieken in Zeeland en Zuid-Limburg, in stroom- en warmtenetten. Het Nationaal Cyber Security Centrum in Den Haag zal naar verwachting deze week een eigen vervolgadvies uitbrengen. Het directe advies aan bedrijven is helder: koppel industriële netwerken los van kantoornetwerken, controleer welke S7-apparaten überhaupt aan het internet hangen en installeer de laatste patches. Vooral dat eerste punt, echt scheiden van kantoornet en fabrieksnet, wordt in de praktijk vaak halfslachtig gedaan, en dat is precies waar aanvallers nu op mikken.

Linda: Even een kleine onderbreking. Luister je vaker naar The State of Tech? Druk dan op de likeknop en abonneer je, zodat je nooit een aflevering mist. Oké, verder.

Het Witte Huis trekt zijn AI-veiligheidstoetsen door naar krachtige open modellen.

Erik: Het Witte Huis heeft bevestigd dat zijn AI-veiligheidsraamwerk wordt uitgebreid naar open source AI-modellen, zodra die wat de regering aanduidt als frontier-capaciteiten bereiken. Tot nu toe gold dat raamwerk alleen voor gesloten modellen van bedrijven als OpenAI en Anthropic. Onder de uitbreiding gaan ook openweight-modellen, dus modellen waarvan iedereen de gewichten kan downloaden, onder verplichte federale veiligheidstoetsen vallen zodra ze die capaciteitsdrempel raken. Dat raakt onder meer modellen van Meta en van Chinese onderzoekslabs.

Linda: Dit is een betekenisvolle verschuiving. De open source AI-gemeenschap heeft altijd betoogd dat openheid zelf een vorm van veiligheid is: onderzoekers over de hele wereld kunnen de modellen inspecteren en gebreken vinden. Het tegenargument, waar Washington nu op leunt, is dat een model dat capabel genoeg is om bijvoorbeeld te helpen bij het ontwerpen van een biowapen of het schrijven van geavanceerde malware, een fundamenteel probleem wordt zodra iedereen het kan downloaden. Er is geen terugroepknop voor een openweight-model. Eenmaal buiten, altijd buiten. De praktische vragen zijn enorm: wie definieert een frontier-capaciteit, en hoe test je een model vóór release als iedereen het daarna kan aanpassen?

Erik: Voor Europa creëert dit een interessante dynamiek. De AI Act kent al bepalingen voor algemene AI-modellen met systeemrisico, en openweight-modellen zitten daar deels onder. Als Washington en Brussel op verschillende drempels gaan zitten, krijg je een situatie waarin een model in Europa wel legaal beschikbaar is en in de Verenigde Staten niet, of andersom. Voor Nederlandse onderzoekers en startups die op openweight-modellen bouwen, betekent dit onzekerheid over welke modellen straks nog vrij te gebruiken zijn. En voor Europese beleidsmakers ligt er druk om hun eigen invulling van die drempel snel scherp te krijgen, anders wordt de Amerikaanse definitie de facto de wereldwijde standaard.

Wereldwijd geheugentekort door AI jaagt chipprijzen tot vierhonderd procent omhoog.

Linda: Dan een verhaal dat niet over AI-algoritmes gaat, maar over de fysieke spullen eronder. De markt voor geheugenchips zit in wat de industrie zelf "RAM-mageddon" noemt. Prijzen voor werkgeheugen en flashgeheugen zijn het afgelopen jaar tussen de tweehonderd en vierhonderd procent gestegen. De oorzaak: explosieve vraag naar het speciale snelle geheugen dat in AI-servers zit. Fabrikanten hebben hun productielijnen omgezet naar die hoogmargeproducten, en de rest van de markt komt zonder te zitten.

Erik: De gevolgen zien we nu al doorwerken in consumentenproducten. Pc-bouwers verhogen stilletjes de prijzen van laptops en desktops. Smartphonefabrikanten vangen de kosten op bij hun topmodellen, maar rekenen ze door bij middenklassers. Spelcomputers, slimme tv's, camera's, zelfs infotainmentsystemen in auto's: allemaal gebruiken ze hetzelfde geheugen dat nu naar de AI-datacenters wordt geleid. Analisten verwachten dat het tekort nog minstens twee jaar aanhoudt, want een nieuwe chipfabriek bouwen kost precies zoveel tijd.

Linda: Voor Nederlandse en Europese elektronicamakers is dit een echt probleem. Bedrijven die hier apparaten assembleren, zien hun inkoopkosten hard oplopen. En ze hebben niet dezelfde onderhandelingsmacht als de Amerikaanse hyperscalers, die meerjarige contracten afsluiten met de geheugenfabrikanten. Kleinere Europese merken worden vooral in de knel gedrukt. Sommige stappen terug naar een oudere generatie geheugen om de prijs te drukken, wat betekent dat de consument een tragere laptop of telefoon krijgt voor hetzelfde geld.

Erik: Er zit ook een strategische kant aan. Europa heeft met ASML in Veldhoven een sleutelrol in de wereldwijde chipketen, maar Europa produceert nauwelijks zelf geheugenchips. Die worden vrijwel allemaal gemaakt in Zuid-Korea, Japan en de Verenigde Staten. De Europese Chips Act probeert dat te veranderen, maar nieuwe fabrieken in Duitsland en Frankrijk zijn nog jaren van serieuze productie verwijderd. Wie de komende maanden een laptop of telefoon overweegt: reken op hogere prijzen bij dezelfde specs, en overweeg of een model van een generatie ouder voldoet.

Het Europese schrijfplatform Ellipsus laat teams samen aan lange documenten werken zonder lock-in.

Linda: Tot slot twee dingen die je vandaag zelf kunt proberen. De eerste is een tool die Ellipsus heet. Het is een browsergebaseerde schrijfomgeving, gebouwd door een klein Europees team, en gericht op mensen die aan langere teksten samenwerken. Denk aan romanschrijvers, wetenschappers met meerdere auteurs, journalisten aan een lange reportage, of beleidsteams die samen aan een rapport werken. Het is gratis te gebruiken, en anders dan de grote Amerikaanse documentplatforms schuurt het je tekst niet naar binnen voor AI-training en zit je werk niet vast in een gesloten bestandsformaat.

Erik: Waar Ellipsus opvalt, is hoe het versies en samenwerking aanpakt. De app bewaart een volledige geschiedenis van elke versie, en je kunt een document aftakken, in een andere richting proberen en dat later terug samenvoegen. Vergelijkbaar met hoe softwareontwikkelaars met code werken. Gebruikers melden dat het bewerken van een lang manuscript met meerdere schrijvers hierdoor stukken minder pijnlijk wordt dan een gedeeld clouddocument volproppen met opmerkingen. Exporteren is eenvoudig, dus je kunt je werk altijd naar een gewone tekstverwerker of publicatiesysteem meenemen. Niets zit gevangen.

Linda: Het draait volledig in de browser, dus geen installatie, en het werkt op elk besturingssysteem, of je nu op een Windows-laptop, een Mac of een Linux-machine zit. Er is een gratis niveau dat voor de meeste individuele gebruikers ruim voldoende is, en betaalde niveaus voor teams die meer opslag en extra functies willen. Het team zit in Europa, wat voor iedereen die zich afvraagt waar zijn concept-manuscript belandt, een niet-onbelangrijk detail is. In reviews wordt het vooral geprezen door romanschrijvers en journalisten die met een redacteur samenwerken.

Erik: Voor Nederlandse gebruikers is dit een prima moment om Ellipsus te proberen. Gratis, geen account nodig om te beginnen, en juist geschikt als je een tekst hebt waar je liever niet je hele geschiedenis van in een groot advertentieplatform stopt. Een halfuur is genoeg om te zien of het bij je werkwijze past.

Excalidraw maakt van elke browser een gedeeld tekenbord voor schetsen en diagrammen.

Linda: De tweede tip is Excalidraw. Dat is een gratis, open source whiteboard dat in je browser draait, en het is bewust zo ontworpen dat het lijkt alsof je alles met de hand op een vel papier hebt geschetst. Die rommelige stijl klinkt gek totdat je hem gebruikt: hij haalt de druk weg om alles er strak uit te laten zien, waardoor je op ideeën focust en niet op opmaak.

Erik: Het is verrassend breed inzetbaar. Teams gebruiken het voor architectuurdiagrammen, docenten voor het uitleggen van begrippen aan leerlingen, productmanagers voor het schetsen van een klantreis, en veel mensen gewoon voor losse brainstorms. Meerdere mensen kunnen tegelijk op hetzelfde bord werken, in realtime, en je kunt je schets exporteren als afbeelding of insluiten in een document. Je hebt geen account nodig om te beginnen. Open de website en teken.

Linda: Als je je werk wilt bewaren tussen sessies of samen met anderen wilt werken, is er een betaald niveau met cloudopslag, maar het basisgereedschap blijft gratis. Excalidraw werkt ook offline zodra het is geladen, wat ongebruikelijk is voor een browsertool. En er is een versie die je op je eigen server kunt draaien, wat het populair maakt bij Europese teams met strenge dataregels, waaronder Nederlandse overheden en ziekenhuizen.

Erik: Geef het een kwartier tijdens een videogesprek met een collega. Deel een link naar een leeg bord, schets wat je probeert uit te leggen, en zie hoeveel sneller je op hetzelfde punt uitkomt dan wanneer je slides heen en weer stuurt. Dat is voor veel gebruikers het moment waarop ze ineens overtuigd zijn.

Linda: Vandaag hadden we het over: de Europese en Californische AI-transparantiewetten die tegelijk aangaan, AI-aanvallen op Siemens-fabrieksbesturing, Amerikaanse veiligheidstoetsen die worden uitgebreid naar open AI-modellen, en het wereldwijde geheugenchip-tekort dat prijzen fors opjaagt. En twee dingen om zelf te proberen: het Europese schrijfplatform Ellipsus en het gedeelde tekenbord Excalidraw.

Erik: Meer weten of reageren? Ga naar thestateoftech.nl of mail ons op info@doorzetters.net.

Erik: State of Tech, de techwereld in 15 minuten.