AI-schrijfhulpen en politieke bias: Oxford-studie 2026

Linda: Welkom bij The State of Tech, dinsdag 7 juli 2026. Ik ben Linda Duursma.

Erik: En ik ben Erik Van Doorn. Vandaag: Microsoft schrapt 4.800 banen om honderdnegentig miljard in AI te pompen, SpaceX stapt vandaag de Nasdaq-100 binnen onder een gloednieuwe regel, VN-baas Guterres eist wereldwijde AI-controles en groene datacenters, en een studie van Oxford laat zien dat AI-schrijfhulpen stiekem je politieke boodschap herschrijven. Plus twee dingen om vandaag zelf te proberen: Filen, een Duitse versleutelde cloudopslag, en FitoTrack, een gratis fitness-app zonder account of tracking. We beginnen met de ontslagronde en de recordinvestering bij Microsoft.

Microsoft schrapt 4.800 banen om een recordinvestering van honderdnegentig miljard dollar in AI en datacenters te financieren.

Linda: Microsoft snijdt ongeveer 4.800 banen weg, iets meer dan twee procent van het personeel. De Xbox-gamedivisie krijgt de hardste klap: naar schatting 1.600 mensen horen het vandaag en het doel is een reductie van twintig procent in die divisie tegen het einde van het fiscale jaar. Maar de reden is niet dat het slecht gaat. Microsoft pompt dit jaar honderdnegentig miljard dollar in kunstmatige intelligentie en datacenters, eenenzestig procent meer dan vorig jaar. Alleen al vijfentwintig miljard van dat bedrag gaat op aan gestegen prijzen van geheugenchips.

Erik: En dat is de kern van het verhaal. Dit is geen bedrijf in nood, dit is een bedrijf dat kasstroom vrijmaakt om in de AI-race te blijven. Analisten wijzen erop dat het Microsoft-aandeel dit jaar juist achterblijft bij de andere grote Amerikaanse techreuzen, en dat het management onder druk staat om te laten zien dat de uitgaven onder controle blijven. Het patroon zie je bij de hele sector: schrappen in volwassen divisies, alles doorsluizen naar rekenkracht. De gamers betalen de rekening voor het datacenter.

Linda: De omvang is wel het opvallendst. Honderdnegentig miljard dollar in één jaar, van één bedrijf. Dat is groter dan het bruto binnenlands product van meerdere Europese landen. Het laat zien hoe geconcentreerd de AI-opbouw is geworden bij een handjevol Amerikaanse hyperscalers. Voor Nederland spelen twee dingen. Microsoft heeft grote datacenters in Noord-Holland en de ontslagen raken ook Europese Xbox-teams. En de kloof tussen Amerikaanse en Europese AI-infrastructuur wordt met deze uitgaven per kwartaal groter. Nederlandse bedrijven die AI serieus willen gebruiken, blijven grotendeels aangewezen op Amerikaanse cloudpartijen, en die afhankelijkheid is precies waar Den Haag en Brussel zich zorgen over maken.

SpaceX doet vandaag zijn intrede in de Nasdaq-100 onder een gloednieuwe fast-track-regel voor mega-beursgangen.

Erik: SpaceX wordt vandaag toegevoegd aan de Nasdaq-100, en dat gebeurt onder een set regels die de beurs speciaal voor dit soort giganten heeft geschreven. Het bedrijf ging op twaalf juni naar de beurs met een marktwaarde van ruim twee biljoen dollar, de grootste beursgang ooit. Normaal duurt zo'n index-opname maanden, maar de nieuwe fast-track-regel versnelt dat drastisch voor bedrijven van deze omvang.

Linda: En die regelwijziging draait niet alleen om SpaceX. Nasdaq anticipeert duidelijk op een golf van vergelijkbare mega-noteringen. Anthropic en OpenAI worden allebei genoemd als toekomstige kandidaten voor zeer grote beursgangen. De beurs heeft dus zijn machinerie opnieuw ontworpen om deze partijen te kunnen opnemen zonder te wachten op de jaarlijkse herschikking. Voor gewone beleggers die een Nasdaq-100 tracker aanhouden, zoals de bekende Invesco QQQ-fondsen, betekent het dat SpaceX vanaf vandaag automatisch in hun portefeuille zit.

Erik: En dat is voor Nederlandse pensioendeelnemers geen detail. Veel Nederlandse pensioenfondsen en particuliere beleggers hebben via indexfondsen een stukje Amerikaanse techreuzen in bezit. Vanaf vandaag zit daar dus ook een deel raketten en satellietinternet in, of je daar nu bewust voor gekozen hebt of niet. Voor de Europese beurzen is dit een pijnlijk precedent. Europa probeert al jaren grote technoteringen aan te trekken en te behouden, en dat lukt structureel niet. Bedrijven als Arm kozen voor New York, Spotify koos voor New York, en zolang de VS de plumbing voor mega-noteringen zo agressief blijft optimaliseren, wordt het gat alleen groter. Amsterdam blijft populair voor kleinere noteringen, maar de echte reuzen slaan Europa over.

Linda: Even een kleine onderbreking. Luister je vaker naar The State of Tech? Druk dan op de likeknop en abonneer je, zodat je nooit een aflevering mist. Oké, verder.

VN-secretaris-generaal Guterres eist wereldwijde AI-regels, transparantie over milieu-impact en actie tegen autonome wapens.

Erik: Op de VN-top over AI-bestuur heeft secretaris-generaal António Guterres een opvallend directe oproep gedaan. Hij wil dat elk groot AI-bedrijf de complete milieu-voetafdruk van zijn systemen meet en publiceert: CO2-uitstoot, waterverbruik en landgebruik. Daarnaast wil hij dat alle datacenters uiterlijk in 2030 op hernieuwbare energie draaien. En hij herhaalt zijn oproep voor internationale actie tegen zogeheten killer robots, autonome wapensystemen die volgens hem steeds vaker van concept naar echt slagveld verschuiven.

Linda: Guterres bracht daarnaast een derde punt in: de digitale kloof kan volgens hem verharden tot wat hij een AI-kloof noemt. Landen die deze systemen kunnen bouwen en draaien, komen steeds verder voorop, en de rest raakt achter. Milieu, oorlogsvoering en gelijkheid: drie zorgen die hij in één oproep bundelt om wereldwijd gecoördineerd bestuur af te dwingen. Dat is een zware klus, omdat de grote mogendheden op alle drie de terreinen verdeeld zijn.

Erik: Voor Europa is vooral het milieu-punt herkenbaar terrein. De AI Act verplicht op dit moment geen gedetailleerde milieurapportage voor AI-systemen, maar de druk om die dimensie toe te voegen groeit, zeker rond waterverbruik van datacenters. In Nederland speelt precies dat debat: de datacenterbouw in Noord-Holland en Flevoland ligt onder een vergrootglas vanwege stroom- en waterverbruik. Op autonome wapens hebben meerdere EU-lidstaten publiek steun uitgesproken voor een verdragskader, al zijn andere voorzichtiger. Guterres duwt hier tegen deuren die deels al openstaan, maar hij vraagt Brussel wel om harder door te pakken.

Oxford-studie ontdekt dat AI-schrijfhulpen berichten van gebruikers stilletjes herschrijven met politieke bias.

Linda: Onderzoekers van Oxford en Potsdam hebben ontdekt dat AI-schrijf- en samenvattingstools de politieke lading van teksten van gebruikers subtiel, en soms totaal, veranderen. Ze testten tools van Meta, Google, Alibaba en het Franse Mistral op gevoelige onderwerpen als abortus en klimaatverandering. In veel gevallen kregen de teksten een duidelijk progressieve draai, in andere juist een rechtse. En in sommige tests werd de oorspronkelijke boodschap zelfs volledig omgedraaid.

Erik: Het zorgpunt van de onderzoekers is niet één spectaculair incident, het is het cumulatieve effect. Deze tools worden steeds vaker gebruikt door mensen met weinig tijd, om een berichtje op te poetsen, een document samen te vatten of een post te schrijven. Als miljoenen kleine duwtjes in dezelfde richting gaan, kan dat de publieke opinie geleidelijk verschuiven zonder dat iemand het merkt. Rustiger dan een deepfake, maar potentieel veel diepgaander. Het lastige is dat gebruikers doorgaans geen manier hebben om te zien wanneer hun boodschap is verschoven. Vraag je een AI om je tekst bondiger of professioneler te maken, dan ga je ervan uit dat de inhoud intact blijft. Deze studie laat zien dat die aanname niet altijd klopt.

Linda: Voor de Nederlandse en Europese context landt dit precies tussen twee bestaande wetten in. De AI Act richt zich op hoog-risico-systemen en op transparantie over AI-gegenereerde content. De Digital Services Act richt zich op grote platforms. Maar een schrijfhulp die je e-mail bijvijlt valt vaak buiten die twee frames. Voor Nederlandse gebruikers is de praktische les: lees goed na wat een AI-tool met je tekst doet, zeker bij politiek gevoelige onderwerpen. En voor Brusselse toezichthouders is dit een signaal dat de volgende ronde AI-regels niet alleen over grote modellen moet gaan, maar ook over die kleine, dagelijkse tools die overal ingebouwd zitten.

Filen is de Duitse versleutelde cloudopslag die je bestanden volledig privé houdt binnen Europa.

Erik: Tot slot twee dingen waar je vandaag iets mee kunt. Als eerste voor iedereen die zich afvraagt waar zijn bestanden eigenlijk staan: er is een Europees alternatief voor de grote Amerikaanse clouddiensten dat het bekijken waard is. Het heet Filen, gespeld als F-I-L-E-N, en is een cloudopslagdienst uit Duitsland die standaard end-to-end-versleuteling gebruikt. Dat betekent dat je bestanden versleuteld worden op je eigen apparaat voordat ze de deur uit gaan, en dat Filen zelf ze niet kan lezen.

Linda: De dienst biedt tien gigabyte gratis opslag, wat royaler is dan bij de meeste concurrenten, en betaalde plannen gaan hoger. Het werkt op Windows, Mac, Linux, iOS en Android, en er is ook een webversie. Gebruikers benadrukken vaak dat de encryptiesleutels op het apparaat van de gebruiker blijven, waardoor zelfs een dagvaarding aan het bedrijf niet zomaar toegang geeft tot de inhoud van bestanden. Dat is een ander veiligheidsmodel dan bij de grote Amerikaanse aanbieders, waar het bedrijf de sleutels beheert en technisch bij je bestanden kan.

Erik: Voor Nederlandse luisteraars is de jurisdictie relevant. Filen valt onder Duits en Europees gegevensbeschermingsrecht, dat over het algemeen strenger is dan het Amerikaanse equivalent. Dat scheelt als je zzp'er bent en klantdossiers beheert, of een klein bedrijf runt dat zich zorgen maakt over de AVG. Aan de slag gaan kost een paar minuten: aanmelden op filen punt io, de desktop-app installeren, en er verschijnt een map op je computer die synchroniseert met de servers. Sleep er een bestand in en het staat versleuteld in de cloud. Handig ook als aanvulling op je bestaande Dropbox of OneDrive, specifiek voor gevoelige documenten.

FitoTrack is de gratis open-source fitness-app die je hardloop- en fietstochten volgt zonder account of tracking.

Linda: En voor de tweede tip iets heel anders. Als je van plan bent weer te gaan hardlopen of fietsen, maar niet nog een fitness-app wilt die je locatiedata verzamelt, kijk dan naar FitoTrack. Het is een gratis, open-source Android-app die wandelingen, hardloop- en fietstochten volledig op je eigen telefoon bijhoudt. Wat de app onderscheidt is wat hij niet doet: geen account aanmaken, geen cloudsynchronisatie die je niet kunt uitzetten, geen advertenties, en geen analytics die je gewoontes terugsturen naar een server.

Erik: Je trainingsgeschiedenis staat op je toestel en je kunt hem exporteren wanneer je wilt. Reviewers noemen de app verfrissend minimaal, met heldere kaarten, tempo, hoogtemeters en hartslag-ondersteuning als je een compatibele sensor koppelt. Voor iedereen die het beu is dat de grote fitnessplatforms zich vooral als sociaal netwerk gedragen, of die zich afvraagt waar de data uiteindelijk belandt, is dit een genuinely andere aanpak. De focus ligt op de training zelf, niet op de sociale laag eromheen. En omdat het open source is, kan iedereen de code inzien, en dat is waarom privacy-gerichte reviewers hem aanraden.

Linda: Je vindt FitoTrack in F-Droid, de open-source Android-appwinkel, en hij staat ook in Google Play. De app is volledig gratis, zonder betaalde variant. Hij werkt offline, dus je kunt het buitengebied in zonder bereik en je route wordt gewoon vastgelegd. Voor Nederlandse gebruikers die het aantal trackers op hun telefoon willen terugbrengen, en die vooral gewoon willen weten hoe hard ze de polder rondfietsten, is dit een prettige, rustige aanwinst.

Linda: Vandaag hadden we het over: Microsoft dat 4.800 banen schrapt om honderdnegentig miljard in AI te steken, SpaceX dat als eerste bedrijf onder de fast-track-regel de Nasdaq-100 in gaat, VN-baas Guterres die wereldwijde AI-controles eist, een Oxford-studie die politieke bias in AI-schrijfhulpen blootlegt, en twee dingen om zelf te proberen: Filen voor versleutelde cloudopslag en FitoTrack voor privacyvriendelijke fitness.

Erik: Meer weten of reageren? Ga naar thestateoftech.nl of mail ons op info@doorzetters.net.

Erik: State of Tech, de techwereld in 15 minuten.