Vermogenschips duurder: AI, EV's en energieopslag drijven prijzen op

Linda: Welkom bij The State of Tech, donderdag 2 juli 2026. Ik ben Linda Duursma.

Erik: En ik ben Erik Van Doorn. Vandaag: Claude Fable 5 mag weer de wereld op na negentien dagen stilstand, een VN-panel waarschuwt dat AI de overheden voorbijraast, de prijzen van vermogenschips schieten wereldwijd omhoog, AI-modellen vinden softwarelekken sneller dan bedrijven ze kunnen dichten, en tot slot twee dingen om vandaag zelf te proberen: de slaap- en energie-app Rise en de gratis browser-extensie Language Reactor. We beginnen met de terugkeer van Claude Fable 5.

Anthropic mag Claude Fable 5 na negentien dagen weer wereldwijd aanbieden.

Linda: Het Amerikaanse Ministerie van Handel heeft de exportbeperkingen op Anthropic's krachtigste AI-modellen opgeheven. Claude Fable 5 is vanaf vandaag weer wereldwijd beschikbaar, via Anthropic zelf en via de clouddiensten van Amazon, Google en Microsoft. Het zwaardere zusje, Mythos 5, komt voorzichtiger terug, alleen voor goedgekeurde Amerikaanse organisaties, onder een door de overheid gecontroleerd programma genaamd Project Glasswing.

Erik: En die pauze van negentien dagen deed pijn. Europese bedrijven die klantenservicetools, programmeerhulpen en onderzoekspipelines op Fable hadden gebouwd, stonden ineens buitenspel. Veel van hen moesten terugvallen op oudere modellen of haastig overstappen naar OpenAI en het Franse Mistral. De oorspronkelijke stop kwam door een mix van zorgen over veiligheid en een nieuwe ronde exportregels, vooral bedoeld om de krachtigste modellen buiten bepaalde landen te houden. Washington heeft nu geoordeeld dat Fable 5 veilig genoeg is om vrij te geven, terwijl Mythos 5, dat echt een stap verder gaat, voorlopig achter het hek blijft.

Linda: Wat opvalt is hoe zichtbaar dit de Europese afhankelijkheid van Amerikaans beleid maakte. Tijdens de blackout klonken openlijk kritische geluiden vanuit Europese regeringen en brancheorganisaties. Als één instantie in Washington een knop omzet, gaan hier hele sectoren op zwart. Anthropic zegt nieuwe veiligheidsmaatregelen te hebben ingevoerd, samen met de Amerikaanse overheid en met een gedeeld industrieel kader om zogeheten jailbreaks te beoordelen.

Erik: Voor Nederlandse gebruikers betekent het concreet dat bijvoorbeeld ING, ASML en veel middelgrote softwarebedrijven vandaag weer op volle kracht kunnen draaien met Fable 5. Maar het onderliggende risico blijft. Digitale soevereiniteit staat op de politieke agenda in Den Haag en Brussel, en dit incident wordt daar zeker weer opgevoerd. De vraag is niet óf er een volgende exportstop komt, maar wanneer.

VN-panel waarschuwt dat AI overheden voorbij loopt en de kloof tussen rijk en arm vergroot.

Linda: Verhaal twee, en dat komt met gewicht. Het onafhankelijke wetenschappelijke panel van de Verenigde Naties over AI heeft een voorlopig rapport gepubliceerd, opgesteld door veertig experts, en de boodschap is hard. De mogelijkheden van AI gaan sneller dan wetenschappers ze kunnen begrijpen, en veel sneller dan welke overheid ook ze kan reguleren. Het panel wijst op misleidend gedrag in geavanceerde modellen, misbruik voor fraude en cyberaanvallen, en een groeiende ongelijkheid nu AI zich ongelijkmatig over de wereld verspreidt.

Erik: Eén zin uit het rapport springt eruit voor Europese lezers. Het panel wijst erop dat de rekenkracht die nodig is om de zwaarste AI te trainen, in feite geconcentreerd zit in twee landen: de Verenigde Staten en China. Al het andere, inclusief de EU, is klant. Het panel pleit voor wereldwijd bestuur, onafhankelijke evaluatie van AI-systemen en gedeelde standaarden. Dat sluit naadloos aan bij de richting die de Europese AI Act al kiest.

Linda: En dat is de politieke dynamiek. Brussel kan naar dit VN-rapport wijzen en zeggen: onze aanpak, met verplichte toetsen en risicocategorieën, wordt op wereldniveau nagevolgd. Of Washington en Beijing echt onafhankelijke internationale audits van hun eigen topmodellen gaan toestaan, is een andere vraag. Beide zijn daar historisch huiverig voor geweest.

Erik: Voor Nederlandse gebruikers is de nuchtere boodschap dat de tools die overtuigende oplichting en desinformatie kunnen produceren, sneller volwassen worden dan het toezicht. De Autoriteit Persoonsgegevens en het Rathenau Instituut hameren er al langer op dat Nederland z'n eigen toezichtscapaciteit moet opbouwen. Dit rapport geeft dat pleidooi opnieuw munitie.

Linda: Even een kleine onderbreking. Luister je vaker naar The State of Tech? Druk dan op de likeknop en abonneer je, zodat je nooit een aflevering mist. Oké, verder.

Prijzen van vermogenschips schieten wereldwijd omhoog door AI, elektrische auto's en energieopslag.

Erik: Verhaal drie duikt de techniek in: vermogenschips. Dat zijn de chips die elektriciteit sturen, in je elektrische auto, in een zonnepaneel-omvormer, in de voeding van een AI-serverkast. Vanaf gisteren, één juli, is een tweede golf prijsverhogingen ingegaan. Infineon in Duitsland en Texas Instruments in de VS lopen voorop, en andere leveranciers volgen.

Linda: Er duwen drie dingen tegelijk. Grondstoffen worden duurder, er is een tekort aan capaciteit in de wat oudere chipfabrieken die deze specifieke chips maken, en de vraag ontploft vanuit drie kanten: AI-datacenters, elektrische auto's en grootschalige energieopslag. Analisten van TrendForce noemen het een officiële boomcyclus, waarin volumes en prijzen tegelijk stijgen.

Erik: Voor Europa is dit dubbel. Infineon is een Europese kampioen, dus hogere prijzen zijn goed nieuws voor de Duitse industrie. Maar de klanten, en dat is een heel lange lijst, waaronder Volkswagen, Stellantis, Siemens Energy en iedere warmtepompfabrikant, zien hun inkoopkosten omhoog gaan. Dat kan doorwerken in duurdere elektrische auto's, duurdere zonnepaneel-installaties en krappere marges voor Europese fabrikanten.

Linda: En voor Nederland raakt dit meerdere dossiers tegelijk. VDL, ASML-toeleveranciers en installatiebedrijven van warmtepompen krijgen ermee te maken. Ook de netbeheerders, TenneT en Alliander, hebben deze chips nodig voor de uitbreiding van het stroomnet. De Europese Chips Act was juist bedoeld om minder afhankelijk te worden, maar dit soort schaarste laat zien dat we er nog lang niet zijn.

AI-modellen vinden softwarelekken sneller dan bedrijven ze kunnen dichten.

Erik: Verhaal vier, en dit is het cyberverhaal dat IT-managers wakker houdt. Onderzoekers waarschuwen dat AI-modellen inmiddels in staat zijn om onbekende softwarelekken op te sporen, zogeheten zero-days, in belangrijke software, en veel sneller dan de industrie ze kan dichten. Eén rapport noemt honderden lekken in browsers als Firefox alleen al. De klassieke verdediging, het blokkeren van bekende aanvalspatronen, wordt overspoeld.

Linda: De schaal is het nieuwe. Een zero-day vinden was vroeger monnikenwerk voor kleine gespecialiseerde teams. Nu kauwt een AI-model in uren door een codebase heen en wijst zwakke plekken aan. Verdedigers kunnen dezelfde tools inzetten, maar aanvallers hebben aan één lek genoeg, terwijl verdedigers ze allemaal moeten dichten. Die scheefheid is precies waarom veiligheidsexperts om urgente internationale samenwerking vragen.

Erik: Voor Nederlandse organisaties, zeker die onder de NIS2-richtlijn vallen, gaat de lat flink omhoog. Ziekenhuizen, energieleveranciers, waterschappen en banken zijn wettelijk verplicht om cyberrisico's actiever te beheersen. Het dreigingsmodel waarvoor die regels zijn ontworpen, gaat uit van menselijk tempo. AI-tempo is een ander beest. Het Nationaal Cyber Security Centrum houdt dit scherp in de gaten.

Linda: In de praktijk komt dit neer op sneller patchen dan de traditionele maandelijkse cyclus, meer geautomatiseerde beveiliging en waarschijnlijk grotere budgetten voor security. Voor de gebruiker thuis blijft de basis gelijk: updates niet uitstellen, sterke wachtwoorden en tweestapsverificatie. Simpel, maar het scheelt echt.

De app Rise vertaalt je slaappatroon in een energiecurve voor de dag.

Erik: Tot slot twee dingen waar je vandaag echt iets mee kunt. De eerste is Rise, gespeld als R-I-S-E. Een slaap- en energie-app voor iPhone en Android die iets doet wat de grote fitnessplatforms meestal laten liggen: hij vertaalt je slaappatronen in een simpele energiecurve voor je dag. Dus in plaats van alleen te zeggen dat je zeven uur en twaalf minuten hebt geslapen, geeft hij aan wanneer je waarschijnlijk scherp bent, wanneer je een dip krijgt, en wanneer je zwaar werk beter kunt inplannen.

Linda: Rise haalt data uit de bewegingssensor van je telefoon of uit een Apple Watch of vergelijkbare smartwatch. De app bouwt in ongeveer een week een beeld van jouw persoonlijke ritme op, dus de voorspellingen worden accurater naarmate je hem langer gebruikt. Gebruikers melden dat de grootste winst niet in de slaapscore zit, maar in de nudge om geen belangrijke gesprekken meer in je persoonlijke middagdip te plannen.

Erik: Er is een gratis versie die de basis dekt, en een betaalde variant met uitgebreidere coaching. Je hebt de betaalde niet nodig om er iets aan te hebben. De app is in Nederland gewoon te vinden in de App Store en Google Play, en de interface is in het Engels. Installeren duurt vijf minuten, en morgenochtend heb je je eerste energievoorspelling.

Linda: Eén kanttekening: net als alle slaap-apps is Rise geen medisch hulpmiddel. Als je een echt slaapprobleem vermoedt, is dit geen vervanging voor een huisarts of een slaappoli. Maar als low-effort experiment voor een week is het de moeite waard.

Language Reactor verandert Netflix en YouTube in een taalcursus met dubbele ondertitels.

Erik: De tweede vondst is Language Reactor. Een gratis browser-extensie voor Chrome en Edge die van Netflix en YouTube een serieuze taaltool maakt. Hij toont ondertitels in twee talen tegelijk, je moedertaal en de taal die je leert, en met de muis over een woord krijg je een vertaling, kun je de uitspraak horen en het woord opslaan in een persoonlijke woordenlijst.

Linda: De extensie werkt met tientallen talen, waaronder alle grote Europese. Dus of je nu een Nederlander bent die zijn Italiaans opfrist voor de zomervakantie, of iemand die Duits wil leren voor een baan bij een grensbedrijf, dit is een praktische shortcut. Language Reactor kan spraak vertragen, laat je met een sneltoets een zin terugspringen, en verbergt de ondertitels die je niet wilt zien, zodat je jezelf kunt testen.

Erik: De gratis versie dekt genoeg voor de meeste gebruikers. Er is ook een betaalde variant met AI-gegenereerde voorbeeldzinnen en offline export van je woordenlijst. Installeren duurt ongeveer een minuut via de Chrome Web Store, en zodra je Netflix of YouTube opent, werkt het.

Linda: Docenten en taaltrainers in heel Europa raden Language Reactor al jaren aan, en het blijft een van de rustigst nuttige gereedschappen op het web. Het aardige is dat je geen nieuwe activiteit toevoegt aan je dag, je kijkt gewoon wat je toch al keek, alleen in de doeltaal. Twintig minuten per avond tikt sneller aan dan je denkt.

Linda: Vandaag hadden we het over: de terugkeer van Claude Fable 5 na een blackout van negentien dagen, het VN-rapport dat waarschuwt dat AI overheden voorbij loopt, de wereldwijde prijsstijging van vermogenschips, AI-modellen die softwarelekken sneller vinden dan verdedigers ze dichten, en twee dingen om zelf te proberen: de slaap- en energie-app Rise en de browser-extensie Language Reactor.

Erik: Meer weten of reageren? Ga naar thestateoftech.nl of mail ons op info@doorzetters.net.

Erik: State of Tech, de techwereld in 15 minuten.