AI Act transparantie: consultatie open, deadline augustus

Linda: Welkom bij The State of Tech, zondag 28 juni 2026. Ik ben Linda Duursma.

Erik: En ik ben Erik Van Doorn. Vandaag: Washington geeft Anthropic groen licht om zijn zwaarste AI-model beperkt vrij te geven, chipmaker ON Semiconductor koopt Synaptics in een grote deal rond slimme apparaten, Brussel opent de consultatie over transparantieregels in de AI Act, en het ongemakkelijke verhaal dat AI-bedrijven drie dollar uitgeven voor elke dollar die binnenkomt. Plus twee dingen om vandaag uit te proberen: digiKam, een gratis fotobeheerder die je hele archief op je eigen computer ordent, en Breezy Weather, een schone weer-app zonder advertenties of tracking. We beginnen met die gedeeltelijke vrijgave van Anthropic's nieuwste model.

Washington laat Anthropic Claude Mythos 5 los op een select clubje Amerikaanse cyberbeveiligers.

Linda: We beginnen in Washington, want de Amerikaanse overheid heeft Anthropic toestemming gegeven om zijn krachtigste AI-model, Claude Mythos 5, vrij te geven. Maar niet aan iedereen. Alleen aan een handjevol zorgvuldig uitgekozen Amerikaanse cybersecuritybedrijven. Twee weken geleden blokkeerde de regering-Trump de toegang tot Mythos 5 nog volledig, vanwege nationale veiligheid. Nu mogen vertrouwde verdedigers het gebruiken, terwijl het model verder van de open markt blijft. Anthropic onderhandelt ondertussen door over bredere beschikbaarheid, ook voor zijn andere topmodel, Fable 5.

Erik: Het precedent is wat dit verhaal zo groot maakt. De VS bouwt feitelijk een getrapt goedkeuringssysteem voor de zwaarste AI-modellen. Eerst keurt de overheid het model, daarna wijst ze aan welke sectoren het als eerste mogen gebruiken. Cyberbeveiliging is de testcase, met als redenering: hetzelfde model dat aanvallers kan helpen, kan ook verdedigers helpen, en dan wil je de verdedigers eerst bewapenen. Maar het mechanisme zelf is nieuw. Een overheid die per bedrijf bepaalt welke versie van een privé-AI-model gebruikt mag worden, dat is een wezenlijke verschuiving in hoe deze technologie de markt bereikt.

Linda: En het zet Anthropic in een lastig parket. De relatie met de regering is hobbelig, en het bedrijf balanceert nu tussen commerciële druk om te leveren en politieke druk om te wachten. Elke week dat Mythos 5 op slot zit, is een week waarin concurrenten kunnen inlopen.

Erik: Voor Nederland speelt dit op twee niveaus. Europese cybersecuritybedrijven staan niet op die vertrouwde lijst, en dat heeft directe gevolgen voor partijen als Fox-IT en Northwave die werken aan verdediging op het zwaarste niveau. Zij krijgen straks misschien minder toegang tot dezelfde gereedschappen als hun Amerikaanse concurrenten. Ten tweede roept dit een grondige vraag op voor Brussel: als de VS de toegang tot frontier-modellen gaat reguleren op exportbasis, wat doet Europa dan? De AI Act regelt risico's, maar niet wie welk model krijgt.

ON Semiconductor koopt Synaptics en gaat all-in op slimme chips in alledaagse apparaten.

Linda: Verder met een grote chipdeal. ON Semiconductor heeft een akkoord om Synaptics over te nemen, en dit is een serieuze gok op wat ze edge computing noemen. Dat is een chique term voor iets simpels: het slimme rekenwerk doe je op het apparaat zelf, in plaats van alles naar een datacenter in de cloud te sturen. ON Semiconductor is sterk in energiebeheer en sensoren, Synaptics brengt aanraking, beeldschermen en intelligentie ín het apparaat. Bij elkaar opgeteld krijg je de bouwstenen voor auto's, fabrieksmachines en slimme apparaten in huis die lokaal kunnen denken, sneller reageren en minder stroom verbruiken.

Erik: De logica is helder. Elke sensormeting in een auto of een fabrieksrobot heen en weer sturen naar de cloud is traag, duur en risicovol als de verbinding wegvalt. Doe je het op de chip zelf, daar waar de data ontstaat, dan is het sneller én privacyvriendelijker. Voor de Europese industrie raakt deze deal een gevoelige snaar. Duitse autobouwers, Italiaanse specialisten in fabrieksautomatisering en Nederlandse leveranciers van chipapparatuur zitten allemaal in deze keten. Een sterkere Amerikaanse concurrent in edge-chips zet de druk op Europese spelers zoals Infineon, STMicroelectronics en NXP uit Eindhoven.

Linda: En het past in een breder patroon. Jarenlang ging elk gesprek over de gigantische chips die AI-modellen trainen in enorme datacenters. De aandacht verschuift nu naar de kleine chips die AI laten draaien in alledaagse spullen. Brussel duwt niet voor niets op de European Chips Act, juist om productiecapaciteit op het continent te houden. Een deal als deze laat zien waarom dat ertoe doet.

Linda: Even een kleine onderbreking. Luister je vaker naar The State of Tech? Druk dan op de likeknop en abonneer je, zodat je nooit een aflevering mist. Oké, verder.

Brussel opent de consultatie over transparantieregels in de AI Act, en de klok tikt.

Erik: Brussel heeft de publieke consultatie geopend over de ontwerprichtlijnen voor transparantie in de AI Act, specifiek artikel vijftig. De regels gaan in op twee augustus, iets meer dan een maand vanaf nu, en het consultatievenster is bewust krap. De richtlijnen vertellen wat aanbieders en gebruikers van AI-systemen in de praktijk moeten doen: gebruikers helder vertellen dat ze met een AI praten, AI-gegenereerde content op een manier labelen die machines kunnen lezen, en duidelijk maken wanneer een AI meebeslist over iets dat een mens raakt.

Linda: Dit is een van de meest zichtbare delen van de AI Act voor consumenten. Chat je met een klantenservicebot, dan moet die zich melden als bot. Zie je een video die door AI is gemaakt of flink bewerkt, dan moet er een markering inzitten die software kan herkennen. En helpt een AI te bepalen of jij een lening, een sollicitatiegesprek of een verzekeringsofferte krijgt, dan moet je dat te horen krijgen. De consultatie is de laatste kans voor bedrijven, maatschappelijke organisaties en lidstaten om aan specifieke punten te morrelen.

Erik: De drukpunten zijn voorspelbaar. Grote platforms vinden de machineleesbare labels technisch rommelig, vooral als content keer op keer wordt bewerkt, opnieuw geüpload en gescreenshot. Kleinere AI-aanbieders maken zich zorgen over de nalevingskosten. Consumentenorganisaties zeggen juist dat het ontwerp te slap is en willen zichtbare labels, niet alleen verborgen metadata die alleen andere software ziet. Voor Nederlandse bedrijven en gebruikers is dit het moment waarop de AI Act van papier naar praktijk gaat. De Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur staan klaar om te handhaven, en wie nu niet meedoet aan de consultatie, klaagt straks tevergeefs.

AI-bedrijven geven drie dollar uit voor elke dollar die binnenkomt, en Wall Street begint vragen te stellen.

Linda: Dan het geldverhaal waar iedereen in de AI-industrie het over heeft. Een nieuw rapport laat zien dat verschillende grote AI-bedrijven meer dan een miljard dollar per maand verliezen, en sectorbreed geven bedrijven ongeveer drie dollar uit voor elke dollar die ze binnenhalen. Het oogcijfer: in de komende jaren stroomt naar schatting vijf biljoen dollar naar AI-datacenters, alleen al in de Verenigde Staten. Vijf biljoen. Dat is geen typefout.

Erik: Het patroon is ongewoon. Normaal bouw je capaciteit op in reactie op vraag. In AI wordt de capaciteit eerst gebouwd, in de hoop dat de vraag inhaalt. Financiële onderzoekers noemen dit achterstevoren groeien, en ze beginnen ongemakkelijke vragen te stellen. Als de omzet niet meegroeit met de uitgaven, worden de afboekingen pijnlijk. En het zijn niet alleen de AI-labs. De chipmakers, de energiebedrijven, de bouwbedrijven die de datacenters neerzetten, ze surfen allemaal op dezelfde golf.

Linda: Voor Europese investeerders zijn de gevolgen scherp. Durfinvesteerders hier jagen op AI-waarderingen mede omdat hun Amerikaanse tegenhangers dat doen. Draait de Amerikaanse kapitaalcyclus, dan krijgen Europese AI-startups die zich aan Amerikaanse waarderingen hebben gespiegeld een pijnlijke correctie. Er is ook een Europese beleidshoek. Brussel discussieert al langer over hoeveel publiek geld er achter AI-infrastructuur moet, en industriekoepels argumenteren dat de huidige Europese bedragen in het niet vallen bij de Amerikaanse stromen. Critici noemen die verhouding symbolisch.

Erik: Voor Nederlandse pensioenfondsen en investeerders is de boodschap concreet: stresstest je AI-blootstelling tegen scenario's waarin de omzet langzamer groeit dan de infrastructuuruitgaven. ABP en PGGM hebben de afgelopen jaren via Amerikaanse trackers en techfondsen flink positie genomen in deze hele keten.

digiKam ordent gratis tientallen jaren aan foto's op je eigen computer, zonder cloud.

Linda: Tot slot twee dingen waar je vandaag iets mee kunt. De eerste is digiKam. Heb je tienduizenden foto's verspreid over harde schijven, oude telefoons en SD-kaartjes, en voelt het idee om ze allemaal naar Google Foto's of iCloud te uploaden onprettig, dan is digiKam voor jou gebouwd. Het is een gratis, open-source fotobeheerder die op je eigen computer draait, op Windows, Mac en Linux. Het leest vrijwel elk beeldformaat, inclusief raw-bestanden van camera's, sorteert op datum, locatie, gezichten en labels, en stuurt nooit iets naar een cloud.

Erik: Wat digiKam laat opvallen, is hoe diep de gereedschappen gaan. Gezichtsherkenning werkt lokaal, dus de app kan foto's van dezelfde persoon groeperen zonder dat de servers van een ander die gezichten ooit zien. Er zit ondersteuning in voor trefwoorden, sterbeoordelingen en kleurlabels voor serieuze fotografen, plus een ingebouwde bewerker voor snelle aanpassingen zoals bijsnijden en kleurcorrectie. Recensenten noemen het consequent een van de weinige open-sourceprojecten dat op het gebied van organisatie echt kan meekomen met betaalde alternatieven zoals Adobe Lightroom, al moet je even wennen aan de interface.

Linda: Voor Nederlandse luisteraars sluit dit aan bij hoe veel mensen hier naar privacy kijken. Je foto's blijven op je eigen schijf, geen abonnement, geen account, geen voorwaarden die elk halfjaar veranderen. Het project wordt door een gemeenschap ontwikkeld en bestaat al ruim twintig jaar, wat helpt voor het vertrouwen. De installatie is eenvoudig: download van de officiële digiKam-site, wijs een map met foto's aan, en je bent binnen tien minuten begonnen.

Breezy Weather geeft je het weer zonder advertenties, tracking of accountgedoe.

Erik: Het tweede is Breezy Weather. Een gratis weer-app voor Android die iets doet wat veel weer-apps niet doen: jou met rust laten. Geen advertenties, geen tracking, geen account nodig, geen meldingen die je smeken om terug te komen. De app haalt voorspellingen op uit meerdere bronnen, waaronder Europese weerdiensten, en je kiest zelf welke bron je vertrouwt. Het ontwerp is opgeruimd en de informatiedichtheid is hoog zonder dat het rommelig wordt.

Linda: De reden dat dit ertoe doet, is dat de meeste gratis weer-apps stilletjes advertentie- en databedrijven zijn. Ze halen je locatie continu op, verkopen die door aan datahandelaren en gebruiken het weer als lokaas. Breezy Weather is open-source, wordt onderhouden door een gemeenschap en is expliciet gebouwd om dat allemaal te vermijden. Gebruikers prijzen de instelbare widgets, de luchtkwaliteitsmetingen en de gedetailleerde uurvoorspellingen.

Erik: De app is te krijgen via de F-Droid-appwinkel en via Google Play, en werkt in vrijwel heel Europa met fatsoenlijke lokale data, niet alleen de Amerikaanse bronnen waar veel wereldwijde apps op leunen. Voor Nederland betekent dat onder meer data van het KNMI naast Europese diensten. Een kleine wissel met een echt resultaat: een weer-app die gewoon het weer vertelt.

Linda: Vandaag hadden we het over: de gedeeltelijke vrijgave van Anthropic's Claude Mythos 5 aan Amerikaanse cyberbeveiligers, de overname van Synaptics door ON Semiconductor en de strijd om slimme chips in alledaagse apparaten, de consultatie van Brussel over transparantie in de AI Act, en het ongemakkelijke geldverhaal achter de AI-uitgaven. Plus twee dingen om zelf te proberen: digiKam voor je fotoarchief, en Breezy Weather voor een schone weer-app.

Erik: Meer weten of reageren? Ga naar thestateoftech.nl of mail ons op info@doorzetters.net.

Erik: State of Tech, de techwereld in 15 minuten.