IBM 0,7nm chip: wet van Moore nog tien jaar verlengd

Linda: Welkom bij The State of Tech, vrijdag 26 juni 2026. Ik ben Linda Duursma.

Erik: En ik ben Erik Van Doorn. Vandaag: Chinese startup Z dot A I breekt door tot de wereldwijde top drie, IBM presenteert een chip onder de één nanometer, Qualcomm haalt Microsoft en Meta binnen als datacenterklanten, Wikipedia verbant medeoprichter Larry Sanger permanent, en twee dingen om dit weekend uit te proberen: de gratis fotobewerker RawTherapee en de offline navigatie-app Organic Maps. We beginnen in Beijing, want de wereldwijde AI-kaart is deze week verschoven.

Chinese startup Z dot A I dringt door tot de mondiale top drie met een open-source model dat acht keer goedkoper is dan dat van Anthropic.

Linda: De Chinese startup Z dot A I heeft een nieuw open-source model uitgebracht, GLM vijf punt twee. Volgens de gangbare benchmark-trackers zit het bijna op het niveau van de topmodellen van Anthropic, Fable en Mythos, maar het is acht keer goedkoper om te draaien. De timing is ongemakkelijk: het verscheen precies in de week dat Washington Anthropic dwong om buitenlandse gebruikers van die twee modellen af te sluiten. De New York Times meldt dat zes van de tien populairste AI-modellen ter wereld nu uit China komen, en experts zeggen dat de achterstand op de Amerikaanse frontier-modellen is geslonken tot ongeveer zes maanden.

Erik: En de klantenlijst is het deel waar Europese directies wakker van zouden moeten liggen. Silicon Valley-namen als Baseten stappen over, en Microsoft overweegt naar verluidt DeepSeek voor delen van zijn infrastructuur. Dit is dus geen exotisch verhaal uit een verre markt, het zit al binnen westerse systemen. Er is wel een addertje. Z dot A I staat op de Amerikaanse handelsblacklist, en volgens dezelfde krant zijn enkele aandeelhouders gelinkt aan Chinese defensie-instanties. Anthropic beschuldigt Alibaba bovendien van vierentwintigduizend frauduleuze accounts om technologie te kopiëren.

Linda: Voor Nederlandse bedrijven wordt de keuze daarmee heel concreet. Je kunt deze Chinese open-source modellen op je eigen servers draaien, dan gaat er geen data naar China. Dat haalt één bezwaar weg. Wat overblijft is de geopolitieke en reputatielaag: wil je als Nederlandse zorgverlener, bank of overheid een model van een geblackliste leverancier in je productieomgeving? Tegelijk maakt het prijsverschil van een factor acht het lastig om puur op principe te kiezen. De Autoriteit Persoonsgegevens en het ministerie van Economische Zaken hebben hier nog geen expliciete lijn over, dus de keuze ligt nu op het bord van inkopers en CTO's.

Erik: En dat is precies het soort beslissing waar bestuurders zes maanden geleden nog niet over hoefden na te denken. Wat opvalt: Anthropic dichtdraaien voor buitenlandse gebruikers heeft het Amerikaanse exportbeleid op AI-modellen voor het eerst tastbaar gemaakt. Het gat dat ontstaat wordt direct gevuld, en niet door een Europees alternatief. Mistral in Frankrijk en de Duitse Aleph Alpha zitten qua schaal niet in de buurt van wat Z dot A I nu aanbiedt. De vraag voor Brussel is dus niet alleen "vertrouwen we Chinese modellen", maar ook "waarom hebben we zelf geen serieus open-source aanbod in deze klasse".

IBM presenteert een chip van nul komma zeven nanometer en zegt dat de wet van Moore er nog tien jaar bij krijgt.

Linda: IBM heeft een nieuw chipontwerp laten zien op nul komma zeven nanometer, de eerste chip onder de één-nanometergrens. Het ontwerp heet de nanostack-transistor, en er passen bijna honderd miljard transistors op een chip ter grootte van een vingernagel. Dat is ongeveer dubbel zoveel als de twee-nanometergeneratie van een paar jaar geleden. De cijfers: vijftig procent meer rekenkracht, of zeventig procent betere energiezuinigheid, afhankelijk van hoe je hem afstelt.

Erik: En energie is precies waar het nu vastloopt. AI-datacenters slurpen zoveel stroom dat netbeheerders in Ierland, Noord-Virginia en ook bij ons in Nederland nieuwe aansluitingen vertragen. TenneT heeft delen van Noord-Holland en Flevoland feitelijk op slot gezet voor grote zakelijke aansluitingen. Een chip die hetzelfde werk doet op dertig procent van de stroom is in die context geen luxe, dat bepaalt of een datacenter wel of niet gebouwd wordt. Analist Dan Hutcheson, geciteerd in de New York Times, zegt dat dit nog tien tot vijftien jaar aan de halfgeleider-routekaart toevoegt.

Linda: Een praktisch punt, want het verdienmodel zit verstopt in de specs. IBM maakt zelf geen chips meer. Het bedrijf licentieert het ontwerp, en de productie loopt via Samsung en de Japanse nieuwkomer Rapidus. De daadwerkelijke productie is nog ongeveer vijf jaar weg, dus niemand koopt volgend jaar een telefoon hiermee. Maar de licentieroute is interessant voor Europa, omdat het niet-Amerikaanse foundries een serieuze instap geeft. Voor ASML in Veldhoven verandert er niets aan de orderboek-positie: hoe kleiner de structuren, hoe meer geavanceerde lithografie nodig is, en dat blijft het terrein van ASML.

Erik: Wat dit verhaal vooral laat zien, is dat de overlijdensberichten van de wet van Moore voorbarig waren. Tien jaar geleden klonk het vakgebied alsof we tegen een fysieke muur aanliepen. Nu zit er weer een decennium aan vooruitgang in het verschiet, juist op het moment dat AI er om schreeuwt.

Linda: Even een kleine onderbreking. Luister je vaker naar The State of Tech? Druk dan op de likeknop en abonneer je, zodat je nooit een aflevering mist. Oké, verder.

Qualcomm gaat all-in op AI-datacenters, haalt Microsoft en Meta binnen als klant en koopt softwarestartup Modular.

Erik: Qualcomm, het bedrijf dat de meeste mensen kennen van smartphonechips, maakt de grootste strategische bocht in jaren. Het heeft zijn omzetdoel voor AI-datacenterchips verdubbeld en een nieuwe architectuur onthuld die High Bandwidth Compute heet. Het idee is simpel: vergelijkbare prestaties als de concurrentie, maar met goedkoper geheugen, lager stroomverbruik en lagere kosten. En er zijn meteen twee ankerklanten: Microsoft en Meta. Meta gaat Qualcomms Dragonfly-processor inzetten voor delen van zijn AI-infrastructuur.

Linda: Op dezelfde dag kondigde Qualcomm aan softwarestartup Modular over te nemen. Dat klinkt als een voetnoot, maar het is misschien wel het belangrijkste deel. Modular is opgericht door enkele ingenieurs die eerder bij Apple aan het chipgereedschap werkten. Het lastigste aan concurreren met Nvidia is namelijk niet het silicium, maar de softwarelaag eromheen. Ontwikkelaars willen hun AI-modellen niet herschrijven voor een nieuwe chip. Modular geeft Qualcomm een geloofwaardig antwoord op precies dat probleem.

Erik: Voor Europese cloudaanbieders is dit echt goed nieuws. Op dit moment shop je voor AI-capaciteit feitelijk bij één winkel. Een tweede serieuze leverancier betekent betere onderhandelingspositie en minder afhankelijkheid van één partij. Het Franse OVHcloud en de Nordic-datacenters klagen al langer over die afhankelijkheid. Ook in Nederland, waar Microsoft en Google grote datacenters draaien in Wieringermeer en de Eemshaven, kan een energiezuinigere chip het verschil maken in vergunningstrajecten.

Linda: Het risico voor Qualcomm zit in de uitvoering. Een AI-chip beloven en hem een jaar later in productie hebben is een ander verhaal dan een mobiele chip. Nvidia's voorsprong zit niet alleen in hardware, maar in een softwarestack die ontwikkelaars al jaren gebruiken. Toch is dit de eerste keer dat een tweede grote naam met concrete klanten en een serieus softwareplan op tafel ligt. De aandeelhouders van Nvidia zullen het niet meteen merken, maar inkopers wel.

Wikipedia verbant medeoprichter Larry Sanger permanent na campagne via X om interne stemming te beïnvloeden.

Erik: Wikipedia heeft zijn eigen medeoprichter Larry Sanger permanent als editor verbannen. Sanger hielp de site oprichten in tweeduizend en één, vertrok een jaar later en is sindsdien een uitgesproken criticus. Vorige week riep hij zijn drieënnegentigduizend volgers op X op om een intern voorstel te steunen, WikiProject Intellectual Diversity genaamd, bedoeld om een bredere reeks standpunten op de site te krijgen. Vrijwillige editors stemden hem vervolgens van het platform af wegens canvassing: buiten de site campagne voeren om een interne stemming te beïnvloeden.

Linda: Sangers reactie was niet subtiel. Hij noemde Wikipedia, citaat, een van de meest effectieve propaganda-organen van het establishment in de geschiedenis. Wikipedia zelf zegt dat de regels voor iedereen gelden, ongeacht wie je bent, ook voor mensen die het hebben opgericht. Technisch is de regel tegen canvassing al heel oud en goed gedocumenteerd. Hij wordt niet verbannen om zijn mening, hij wordt verbannen om de methode.

Erik: De diepere spanning hier kennen alle grote platforms. Wikipedia leunt op vrijwillige zelfsturing om neutraal te blijven. Zodra externe mobilisatie, via X of waar dan ook, een interne stemming kan kantelen, breekt die neutraliteit. Dus handhaaft het platform hard. Het tegenargument is dat ditzelfde mechanisme ook de groep beschermt die de redacteursbasis al domineert.

Linda: Het raakt ook Nederland direct, want Wikipedia is steeds vaker de trainingsdata voor de AI-modellen waar we het vandaag al over hadden. Wat op de Nederlandstalige Wikipedia staat, of juist niet staat, bepaalt mede hoe een chatbot vragen over de Tweede Kamer of het koningshuis beantwoordt. De Nederlandse Wikipedia-gemeenschap kent dezelfde discussies in het klein: wie mag bewerken, hoe ga je om met gecoördineerde campagnes, en wat is neutraal in een politiek geladen onderwerp. Het Sanger-verhaal geeft die gesprekken een nieuwe lading.

RawTherapee geeft je een gratis, professionele fotobewerker waarbij elk rauw bestand op je eigen computer blijft.

Erik: Tot slot twee dingen waar je dit weekend iets mee kunt. Eerste is voor iedereen die foto's maakt met iets serieuzers dan een telefoon. Het heet RawTherapee. Het is een gratis, open-source fotobewerker die rauwe camerabestanden verwerkt, dus de onbewerkte beelddata direct van de sensor, en het draait volledig op je eigen computer. Geen abonnement, geen cloudupload, geen account.

Linda: Ter context: de dominante speler hier is Adobe Lightroom, dat je tegenwoordig naar een maandelijks abonnement met cloudsynchronisatie duwt. RawTherapee doet hetzelfde basiswerk, belichting corrigeren, kleuren bijstellen, ruis weghalen, lensvertekening fixen, zonder dat abonnement. Reviewers op fotosites zetten het consistent op één lijn met de betaalde tools qua beeldkwaliteit, vooral voor landschappen en portretten. Het werkt op Windows, Mac en Linux en het ondersteunt rauwe bestanden van zo'n beetje elk groot cameramerk: Canon, Nikon, Sony, Fujifilm, Panasonic.

Erik: De leercurve is reëel, het is geen filterapp met één klik, maar er staan goede uitleg-video's op de officiële site. Voor Nederlandse gebruikers die liever niet willen dat hun foto's op Amerikaanse cloudservers belanden, is dit een schoon antwoord: je bestanden verlaten je laptop niet. En de gebruikssituatie reikt verder dan hobbyfotografie. Iedereen die foto's bewerkt voor een kleine onderneming, een Funda-advertentie, een restaurantmenu of een portfolio krijgt professioneel resultaat zonder een abonnement dat stilletjes elk jaar doorloopt.

Linda: De download staat op rawtherapee dot com, en het is gewoon gratis. Voor wie nu betaalt voor Lightroom: een weekendje uitproberen kost niets, en je houdt je bestaande fotoarchief gewoon naast elkaar draaien.

Organic Maps geeft je offline navigatie in heel Europa zonder tracking, advertenties of account.

Erik: De tweede is de niet-AI-keuze. Organic Maps. Een gratis, open-source kaart- en navigatie-app gebouwd op OpenStreetMap-data, het gemeenschapsproject dat zo ongeveer de hele wereld in kaart brengt. Het verkoopargument: geen tracking, geen advertenties, geen account, en cruciaal, volledig offline te gebruiken. Je downloadt eenmalig een land of regio en je kunt navigeren zonder dataverbinding.

Linda: Dat maakt hem echt nuttig voor reizen binnen Europa. Rijd je van Amsterdam naar Zuid-Frankrijk, wandel je in de Alpen, of wil je gewoon geen roamingkosten in een land dat niet in je bundel zit, dan heb je volledige navigatie zonder mobiele data te verbranden. Hij dekt ook fiets- en wandelroutes, en juist dat doen de grote commerciële apps nog steeds ongelijk. Gebruikers melden dat de fietslaag sterk is in landen met gedetailleerde OpenStreetMap-dekking, en dat zijn onder meer Nederland, Duitsland, België, Denemarken en Zwitserland.

Erik: Voor Nederlandse fietsers is dat een opmerkelijk verschil met Google Maps, dat fietsknooppunten en jaagpaden lang niet altijd goed pakt. Dekking in Zuid- en Oost-Europa wordt steeds beter, maar is op het platteland nog wat magerder. De app is er voor iPhone en Android, gratis, en er is geen premium-laag die je naar boven probeert te duwen.

Linda: Een handige test voor het weekend: download je eigen land, zet je telefoon in vliegtuigstand, en kijk of je nog naar de supermarkt kunt navigeren. Lukt dat, dan heb je een back-up die niet afhankelijk is van signaal of abonnement. Vandaag hadden we het over: het Chinese Z dot A I dat de wereldwijde top drie binnenstormt, IBM dat de wet van Moore nog een decennium oprekt met een chip van nul komma zeven nanometer, Qualcomm dat met Microsoft en Meta serieuze concurrentie voor Nvidia neerzet, Wikipedia dat medeoprichter Larry Sanger permanent verbant, en twee dingen om zelf te proberen: de gratis fotobewerker RawTherapee en de offline navigatie-app Organic Maps.

Erik: Meer weten of reageren? Ga naar thestateoftech.nl of mail ons op info@doorzetters.net.

Erik: State of Tech, de techwereld in 15 minuten.