ASML exportregels 2026: wat de nieuwe beperking betekent

Linda: Welkom bij The State of Tech, woensdag 3 juni 2026. Ik ben Linda Duursma.

Erik: En ik ben Erik Van Doorn. Vandaag: het Witte Huis komt met een spoedbevel om AI-modellen tegen hackers te beschermen, een Chinees lab zet een open AI-model neer dat zwaarder is dan GPT-5, ASML krijgt nieuwe exportregels op zijn bord, en SpaceX verliest een Starship-prototype boven de Indische Oceaan. Plus twee dingen om vandaag uit te proberen: de gratis AI-schrijfhulp Jenni en de slimme reisplanner Wanderlog. We beginnen met dat spoedbevel uit Washington.

Witte Huis vaardigt uitvoerend bevel uit voor cyberbeveiliging van AI-modellen.

Linda: President Trump heeft vannacht een uitvoerend bevel getekend dat de grote AI-bedrijven verplicht om hun modellen actief te beveiligen tegen diefstal en sabotage. Het gaat om OpenAI, Anthropic, Google en een handvol andere labs die werken aan de zwaarste systemen. Ze krijgen negentig dagen om aan te tonen dat hun modelgewichten, de kern van een AI, achter dezelfde beveiliging zitten als militaire software.

Erik: En de aanleiding is concreet. In het bevel staat dat Amerikaanse inlichtingendiensten meerdere pogingen hebben gezien om model-gewichten te kopiëren naar servers buiten de Verenigde Staten. Welke landen erachter zitten wordt niet genoemd, maar in de Amerikaanse pers wordt gewezen richting China. Het bevel verplicht ook een meldpunt bij het nationale veiligheidsagentschap voor iedere poging tot inbraak op een AI-lab.

Linda: Wat het bevel verder doet: het koppelt federale contracten aan beveiligingseisen. Als een AI-bedrijf wil leveren aan defensie of aan een ministerie, moeten de servers waar het model op draait fysiek gescheiden zijn van het normale bedrijfsnetwerk. Geen koffie-laptop die per ongeluk in dezelfde map zit als een AI-model van honderd miljard parameters.

Erik: De timing is opvallend. Vorige week kondigde het Pentagon nog acht grote AI-contracten aan, en nu komt er een laag bovenop die regelt onder welke voorwaarden die bedrijven mogen blijven leveren. De industrie reageerde aanvankelijk afhoudend, maar Anthropic en OpenAI lieten in een eerste reactie weten dat ze de stap steunen. Logisch ook: wie al investeert in beveiliging, krijgt nu een streepje voor.

Linda: Critici wijzen erop dat het bevel weinig zegt over kleinere labs en open modellen. Een onderzoeker bij een Amerikaanse denktank noemde het in The Washington Post een muur om de voortuin, terwijl de achterdeur openstaat. Open modellen kunnen sowieso vrij worden gedownload, dus de bescherming geldt vooral de modellen die nog niet publiek zijn.

Erik: Brussel kijkt ondertussen mee. Een woordvoerder van Eurocommissaris Virkkunen liet weten dat Europa een vergelijkbaar kader overweegt onder de bestaande AI-Act, maar dan via uitvoeringsrichtlijnen. Concreet besluit is dat nog niet.

Linda: Dan het tweede grote verhaal van vandaag, en dat komt uit China.

Chinees lab DeepSeek lanceert open model dat in benchmarks GPT-5 voorbij gaat.

Erik: Het Chinese AI-lab DeepSeek heeft vannacht een nieuw model uitgebracht en de cijfers zijn fors. Op een reeks veelgebruikte tests, voor wiskunde, programmeren en redeneren, scoort het model hoger dan GPT-5 van OpenAI en Claude 4 van Anthropic. En belangrijker nog: het hele model staat open op het internet. Iedereen kan het downloaden en zelf draaien.

Linda: Daar zit de schok. Een open model dat de top van de Amerikaanse betaalde modellen evenaart, op een moment dat Washington juist probeert AI strategisch af te schermen. De gewichten staan op een Chinese variant van GitHub en zijn binnen een paar uur al duizenden keren gedownload. Onderzoekers in Stanford bevestigden in eerste tests dat de claims grotendeels kloppen.

Erik: Het opvallendste is hoe het gebouwd is. DeepSeek zegt het model getraind te hebben op een fractie van de chips die OpenAI en Google gebruiken. Of dat helemaal klopt is nog onzeker, want ze konden geen Nvidia H100's importeren door de Amerikaanse exportbeperkingen. Maar het laat zien dat de chip-bottleneck minder absoluut is dan gedacht.

Linda: Voor de markt heeft het direct gevolg. Beleggers vroegen zich gisteren al hardop af wat het waard is om miljarden te steken in een gesloten model als een open Chinees alternatief vergelijkbaar presteert. Tegelijk waarschuwen experts dat open modellen ook gemakkelijker te misbruiken zijn voor bijvoorbeeld desinformatie of cyberaanvallen.

Linda: Even een kleine onderbreking. Luister je vaker naar The State of Tech? Druk dan op de likeknop en abonneer je, zodat je nooit een aflevering mist. Oké, verder.

Nederland scherpt onder Amerikaanse druk de exportregels voor ASML aan.

Erik: Het kabinet heeft gisteravond bevestigd dat ASML, de chipmachine-bouwer uit Veldhoven, vanaf juli te maken krijgt met aangescherpte exportregels. Voor de zwaarste machines was er al een vergunningsplicht, en die wordt nu uitgebreid naar een tweede categorie die tot nu toe vrij naar China mocht. Het gaat om de zogeheten dee-uu-vee-systemen.

Linda: De aankondiging komt na maanden van druk uit Washington. De Amerikaanse regering wil dat bondgenoten meedoen aan de bredere chip-blokkade tegen China, en Nederland is daar een sleutelland in. Minister Beljaarts noemde het een eigenstandige Nederlandse afweging, maar in Den Haag wordt erkend dat de Amerikaanse druk een rol speelde.

Erik: Voor ASML zelf is dit ingrijpend. Ongeveer een kwart van de omzet komt uit China. Het bedrijf liet eerder in een toelichting weten dat de impact op de cijfers van dit jaar beperkt blijft, omdat veel orders al verwerkt zijn. Maar voor volgend jaar wordt het lastiger inschatten.

Linda: De Chinese reactie kwam vanmorgen vroeg. Het ministerie van Handel in Peking sprak van een ernstige inmenging in normale handel en sluit tegenmaatregelen niet uit. China heeft eerder kritische grondstoffen ingezet als drukmiddel, denk aan gallium en germanium, materialen die nodig zijn voor chips en zonnepanelen.

Erik: Wat dit voor de Nederlandse economie betekent is niet klein. ASML is in beurswaarde een van de grootste bedrijven van Europa, en de toeleveranciers in Brabant en Limburg hangen direct aan zijn orderboek. Een terugval in Chinese omzet raakt honderden kleinere bedrijven.

Erik: En dan een verhaal uit een hele andere hoek, letterlijk.

SpaceX verliest Starship-prototype boven Indische Oceaan tijdens elfde testvlucht.

Linda: SpaceX heeft vannacht zijn elfde Starship-testvlucht uitgevoerd vanaf Texas, en die eindigde met het verlies van het bovenste deel van de raket boven de Indische Oceaan. De onderste trap, de boosterraket, kwam wel succesvol terug en werd opgevangen door de toren. Het bovenste deel brak uit elkaar tijdens de terugkeer in de atmosfeer.

Erik: Voor SpaceX is dit een gemengd resultaat. Het opvangen van de booster is inmiddels routine, dat is de derde keer dat het lukt. Maar het Starship-bovendeel, het stuk dat ooit mensen naar de maan en Mars moet brengen, blijft de zwakke schakel. Vorige vluchten gingen op vergelijkbare manier verloren.

Linda: NASA volgt de tests met meer dan gewone belangstelling. Het Artemis-programma rekent op een aangepaste Starship om in 2027 astronauten op de maan te zetten. Met elke mislukte herintrede schuift die datum verder weg. Een NASA-woordvoerder noemde de gegevens van vannacht nuttig, maar voegde toe dat het programma onder druk staat.

Erik: Het bedrijf zelf blijft optimistisch. Elon Musk schreef op zijn platform X dat de volgende testvlucht binnen acht weken volgt en dat de hitteschild-tegels opnieuw worden ontworpen. Bij eerdere vluchten waren losse tegels het terugkerende probleem.

Linda: Voor de bredere ruimtevaartsector heeft dit gevolgen. Concurrenten als Blue Origin en de Europese Ariane-groep wijzen op het Starship-traject als bewijs dat één-bedrijf-één-raket riskant is. Tegelijk: niemand anders heeft een herbruikbare zware raket op dit schaalniveau, dus SpaceX blijft voorlopig de partij om te kloppen.

Erik: Tot slot twee dingen waar je vandaag iets mee kunt. We beginnen met een schrijfhulp.

Gratis AI-schrijfhulp Jenni helpt je studie- of werkteksten sneller op papier.

Linda: Jenni is een AI-schrijfassistent die je tijdens het typen voorstellen doet voor de volgende zin. Hij is vooral populair bij studenten en onderzoekers omdat hij goed werkt met langere lopende teksten, denk aan een verslag of een scriptie-hoofdstuk. Je krijgt elke dag een aantal gratis suggesties, daarna kost het geld.

Erik: Wat hem onderscheidt van bijvoorbeeld ChatGPT, is dat hij zich aanpast aan jouw schrijfstijl naarmate je hem meer gebruikt. Je hoeft dus geen losse prompts in te tikken, je typt gewoon je tekst en de tool stelt zinnen voor die je kunt accepteren met een toetsaanslag.

Linda: Een bruikbare extra: Jenni kan ook met bronnen werken. Je uploadt een PDF van een onderzoeksartikel, en hij parafraseert er stukken uit met automatische verwijzing. Voor mensen die regelmatig naar wetenschappelijke bronnen verwijzen scheelt dat handwerk.

Erik: Voor wie zich afvraagt of dit ethisch is bij bijvoorbeeld een scriptie: de meeste universiteiten staan AI-hulp toe zolang je transparant bent over het gebruik. Jenni heeft een ingebouwde optie om aan te geven welke stukken AI-gegenereerd zijn.

Linda: Werkt in de browser, geen installatie nodig. Engels werkt het beste, maar Nederlands kan inmiddels ook redelijk.

Erik: En dan onderwerp zes, voor wie de zomervakantie aan het plannen is.

Reisplanner Wanderlog zet je vakantie automatisch op een kaart.

Linda: Wanderlog is een gratis app waarmee je een complete reis kunt plannen. Je voegt bestemmingen, hotels en restaurants toe, en de app zet alles automatisch op een kaart en in een dag-tot-dag schema. Wat hem populair maakt is dat je met meerdere mensen tegelijk in dezelfde reis kunt werken, vergelijkbaar met een gedeeld Google-document.

Erik: De truc zit in het importeren. Heb je een lijstje restaurants opgeslagen in Google Maps of een blog gevonden met tips? Plak de link in Wanderlog en hij haalt de plekken er automatisch uit. Dat scheelt het handmatig overtikken van adressen.

Linda: Hij is ook offline bruikbaar. Voor je vertrekt synchroniseer je de reis naar je telefoon, en in het buitenland heb je geen mobiel internet nodig om je schema te zien. Handig als je niet voor elke kaart-check een dataroaming-tikker wilt aanzetten.

Erik: De gratis versie is voor de meeste reizen ruim genoeg. Pas als je meer dan een paar reizen tegelijk wilt plannen of geavanceerde routekaarten met afstanden wilt, moet je upgraden. Dat kost ongeveer dertig euro per jaar.

Linda: Een aandachtspunt: net als bij elke gratis app sla je reisgegevens op bij een bedrijf in de Verenigde Staten. Voor een citytrip is dat zelden een probleem, voor zakelijke reizen met gevoelige afspraken iets om bij stil te staan.

Linda: Vandaag hadden we het over: het Amerikaanse uitvoerend bevel om AI-modellen militair te beveiligen, het open Chinese model van DeepSeek dat GPT-5 voorbijgaat, de aangescherpte exportregels voor ASML, en de mislukte Starship-herintrede. En twee dingen om zelf te proberen: de AI-schrijfhulp Jenni en reisplanner Wanderlog.

Erik: Meer weten of reageren? Ga naar thestateoftech.nl of mail ons op info@doorzetters.net.

Erik: State of Tech, de techwereld in 15 minuten.